به نام یزدان
سلام
قصد داریم از این به بعد, هر هفته به معرفی یکی از شخصیت های برجسته منطقه خراشاد بپردازیم , دوستانی که اطلاع کامل و جامعی از دیگر شخصیت های برجسته ( بیوگرافی, تصویر و … ) دارند , ما را در این راه یاری نمایند…در اولین قسمت, بیوگرافی کوتاهی از دکتر محمد اسماعیل رضوانی و سپس شرح کامل آن ( برگرفته از بنیاد ایرانشناسی و ویکی پدیا) , به همراه مقاله خورشیدی برآمده از خراشاد و مصاحبه آن مرحوم با مجله کیهان هوایی, ارائه شده است:
محمد اسماعيل رضوانی در دهم ارديبهشت 1300 ش در قريه خراشاد از توابع بيرجند و در خانوادهای روحانی به دنيا آمد. وی در مصاحبه اش در سال ۱۳۶۷ با مجله کیهان فرهنگی می گوید : “… من در سال 1300 شمسی متولد شدم. زادگاهم قریه ای
است به نام خراشاد در 24 کیلومتری جنوب شرقی بیرجند؛ خراشاد گویش دیگری است از کلمه خورشید, که من آن را در الاتنبیه و الاشراف پیدا کردم. در جایی که اقالیم سبعه را تقسیم می کنند به سیارات سبعه می گویند : (( الاقلیم رابع للشمس و هو بالفارسیه خرشاد)) . پدرم در آنجا روحانی و بزرگ محل بود. من هم طبق معمول آن زمان به مکتب می رفتم ….. ”
وی از شش سالگی به مكتب رفت و قرآن را فرا گرفت و بعد از آن اولين كتابی كه خواندنش را شروع كرد, نصاب الصبيان اثر ابونصر فراهی بود. پس از آن آثاری چون امثله و شرح امثله را آموخت و در همين دوران مسير زندگی اش به لطف معلم دبستان تدين تغيير كرد و وارد مدرسه عمومی شد و در سال 1322 موفق به اخذ ديپلم گرديد و بلافاصله به خدمت وزارت فرهنگ در آمد و تدريس در دبستان و پس از آن تدريس در دبيرستان را آغاز كرد.
رضوانی در اين دوران ضمن تدريس، دوره ليسانس را در فاصله سالهاى 28 تا 32 تمام كرد و وارد دوره فوق ليسانس و رسالة دكتري خود را پيرامون انقلاب مشروطه ارائه داد به دنبال آن در سال 41 به درجه دكترا نائل گرديد.. رضوانی در سه رشته تاريخ، جغرافيا و امور تربيتی ليسانس خود را گرفت. رضوانی پس از اخذ دكترا تدريس در دانشگاه را انتخاب كرد و در دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران به تدريس در رشتة تاريخ اشتغال ورزيد و به درجة استادي نائل آمد . رضواني ستوني محكم براي رشته تاريخ ايران محسوب ميشد و پدر تاریخ معاصر ایران نام گرفته است.
تنوع تأليفات و مقالات استاد رضوانی زياد است كه تنها به ذكر اهم تأليفات بسنده می شود .
1ـ زميني كه روي آن زندگي مي كنيم ، تهران : سازمان چاپ كيهان ( به كمك مؤسسه يونسكو ) ، 1341.
2ـ انقلاب مشروطيت ايران ، تهران : مؤسسة انتشارات فرانكلين ، چاپ اول 1345 ، چاپ سوم ، 1356
3ـ اعلان ها و اعلاميه هاي دوره قاجار , تهران : ضمين مجله بررسي هاي تاريخي ، 1349
4ـ تبليغات نامه تنسر با همكاري مجتبي مينوي ، تهران : خوارزمي ، چاپ اول 1351 ، چاپ دوم 1354.
5ـ تصحيح تاريخ منتظم ناصري در سه جلد ، تهران : دنياي كتاب ، 1347.
6ـ سفرنامة ظهير الدوله ( همراه مظفرالدين شاه به فرنگستان ) , تهران : كتابخانة مستوفي 1371
7ـ روزنامه خاطرات ناصرالدين شاه در سفر سوم فرنگستان ( با همكاري فاطمه قاصيها ) ، در سه جلد ، تهران : سازمان اسناد ملي ايران ، 3ـ 1371.
8ـ عالم آرای عباسی ، در سه جلد ، تهران : دنياي كتاب ، 1377 .
9ـ يادداشت های امين الدوله ( زير چاپ )
10ـ مجموعه مقالات علمي ايشان كه به بيش از 61 مقاله مي رسد ، در دست چاپ است .
استاد رضواني افزون بر كتابهاي ياد شده ، چند جلد كتاب درسي تآليف كرده اند . از جمله :
- يك دوره تاريخ و جغرافيا و تعليمات اجتماعي دبيرستان
- يك دوره كامل تاريخ و جغرافيا براي دانشسرای مقدماتی و كلاسهاي تربيتي ، آمورش و پرورش
- كتاب درسی تاريخ سياسی ايران برای دانشجويان دانشكده افسری .دكتر رضوانی در دوران حيات خدمات شايانی در ارتقاء دانش مطبوعاتی روزنامه نگاران انجام داد و از سال 48 تا واپسين سالهای عمر خود به نگارش جزوه های درسی تاريخ مطبوعات ايران (مؤسسه عالی علوم ارتباطات 1348) همت گماشت و با نشرياتی چون آينده، راهنمای كتاب، بررسی های تاريخی، يغما، گنجينه اسناد، مجله دانشكده ادبيات، كيهان فرهنگی، بندر و دريا و… همكاری می كرد و مقدمه ای نيز بر بسياری از آثار چون شاه اسماعيل اول و جنگ چالدران, پژوهش هاشم حجازی فر، لوايح شيخ فضل الله نوری، نشر تاريخ ايران، تاريخ مطبوعات كرمان و… نوشت.
دكتر رضوانی علاقة مفرطي به خريد و جمع آوري كتب خطي و نشريات دورة قاجاريه داشت كه آنها را بسختي در طول زمان جمع آوري كرده بود .دكتر رضوانی يكی از يادگارهای گرانقدرش را كه مجموعه روزنامه ها و مجله های قديمی دوران قاجار و كتابخانه اش بود، در اختيار مورخان، پژوهشگران و مشتاقان قرار می داد .استاد محمد اسماعيل رضوانی در روز يكشنبه پنجم فروردين 1375 و در سن 75 سالگی چهره در نقاب خاك كشيد. برای آشنا شدن بیشتر با این استاد گرانمایه , می توانید مقاله دکتر سید محسن منظورالاجداد و نیز مصاحبه مجله کیهان فرهنگی با استاد را که در دی ماه 1367 انجام گرفته را بخوانید.
مشاهیر رشته تاریخ ایران : دکتر محمد اسماعیل رضوانی, بنیاد ایرانشناسی
خلاصه : محمد اسماعيل رضواني ، فرزند جعفر ، در 10 اردبيهشت 1300 در قرية خراشاد ( 24 كيلو متري شمال بيرجند ) بدنيا آمد . پس از آنكه تحصيلات خود را به پايان رساند به استخدام وزارت فرهنگ در آمد و به كار تدريس در مدارس بيرجند پرداخت ؛ رضواني بعد از آنكه به تهران آمد به تحصيلات خود ادامه داد و توانست دورة ليسانس ، فوق ليسانس و دكترا را طي كند . وي مدتها در دانشگاه ملي و دانشگاه تهران به تدريس مشغول بود و پس از آنكه در سال 1358 بازنشسته شد ، تا پايان عمر به تحقيق و پژوهش در زمينة تاريخ ايران پرداخت . محمد اسماعيل رضواني سرانجام در 5 فروردين 1375 در تهران فوت نمود.
والدين و انساب : درخانواده اي روحاني ديده به جهان گشود . اجداد و نياكان پدری وی ،عبارت بودند از شيخ جعفر ،آخوند ملا محمد علي ،آخوند ملا اسماعيل و سركار آقا -از علمای منطقه خراسان در عهد صفويه نسل اندر نسل در امور ديني و علمي منطقه قهستان از سرآمدان روزگار بودند .مادرش فاطمه نام داشت و جد مادريش ملا حسن يزدی بود.
خاطرات کودکي : در زمان دكتر رضواني معمول بود كه و قتي كودكي را تمام مي كرد او را به هديه نزد پدرش بردند در اين مراسم به كودك لباس نو مي پوشاندند و قرآن را هم در پارچه اي مي بستند و كف دست او مي گذاشتند و در حالي كه خود روحاني جلو حركت مي كرد و سوره الرحمن را تلاوت مي نمود ،به طرف خانه پدر آن كودك مي رفتند ،دراين حال غالبا زنها در كو چه جمع مي شد ند و تماشا مي كردند گاهي به گريه نيز مي فتادند ،در منزل نيز مجلسي ترتيب داده مي شد و انواع تنقلات براي بچه هاي مهمان فراهم مي آوردند .محمد اسماعيل كودك را نيز پس از فراگيری قرآن پيش پدر بردند .آن سال پدر به فرزند يك درخت گردو هديه داد، كه اين انعامي بود از سوي پدر به فرزند معمولا داده مي شد.
اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : دكتر رضواني در شش سالگي توسط پدر به يكي از مكتب خانه هاي محلي سپرده شد كه در آن به فراگيري قرآن مجيد و علوم مقدماتي بپردازد :هشت ساله بود كه خواندن قرآن را تمام كرد و به بيرجند رفت .
تحصيلات رسمي و حرفه اي : در سن هشت سا لگي پدر خانواده ، رضواني را نزد يكي از اقوام در بيرجند فرستاد تا در مدرسه طلاب شوكتيه كه مديريت آن با روحاني بسيار نامدار آن منطقه يعني مرحوم آقا شيخ محمد رضا سرچاهي بود. مشغول به تحصيل شود. مرحوم سرچاهي ، محمد اسماعيل را به يكي از شاگردان برجسته اش سپرد و او نخستين كتابي كه به او آموخت (نصاب الصبيان ) ابونصر فراهي بود. مدتي از اين موضوع گذشت تا اينكه در پي تا سيس به سبك جديد ،تحت عنوان ( تدين ) با مديريت مرحوم فاضلي مسير زندگي استاد به كلي تغيير كر. دبه هر صورت استاد علاوه بر فراگيری علوم مقدماتي حوزه و يادگيري كتبي همچون نصاب ،امثله و شرح امثله علوم متداول و جديد را نيز فراگرفت. وي در سال 1322 با اخذ مدرك ديپلم از دبيرستان فارغ التحصيل شد . استاد رضواني بعد از مدتي اقامت در بيرجند به تهران منتقل گرديد و ضمن تدريس در دبيرستان فرخي توانست در سال 1322 در رشته تاريخ و جغرافي دانشسراي عالي و سپس امور تربيتي وارد شود . وی در سال 1335 مقطع كارشناسي ارشد را نيز سپري نمود و سرانجام در 1342 موفق به دريافت در جه دكترا رشته تاريخ از دانشگاه تهران گرديد.
خاطرات و وقايع تحصيل : استاد رضواني از زمان تحصيل خود در مدرسه شوكتي چنين تعريف مي كند : “…. اين مدرسه نزديك مدرسه طلاب بو د كه من در آنجا در س مي خواندم و چون شيوه آنجا خوب نبود به من خيلي سخت مي گذشت .صبح اول وقت بايدمي رفتيم از استاد درس ميگر فتيم و يك ربع ،نيم ساعت بعد ،مي آمديم جلوي اتاق استاد چهار زانو مي نشستيم و شروع به خواندن مي كرديم و اصلا حق بازي و جهت و خيز نداشتيم ،واين در حالي كه در مدرسه تدين بچه ها توپ بازي مي كردند و رفتن به آنجا و بازي كردن با توپ براي من آرزوي بزرگي شده بود . اما از آنجا كه مدرسه هاي شوكتي كاملا جا افتاده بود و از نظر تعليم هم موفق بود ،مردم بچه ها يشان را به دبستان تدين نمي فرستادند .مدير دبستان تدين روحاني شريفي بود به نام آقاي فاضلي كه بنده خيلي به ايشان علاقه دارم .اوبا استادان مدرسه طلاب هم آشنا بودوهفته اي يكي دو بار به آنجا مي آمد و با طلبه ها گفت و گو و شوخي مي كرد .يك روز به مدرسه مي آمده بود از من نامم راپرسيد و من خودم را معرفي ميكردم .او كه پدرم را مي شناخت گفت بيا برويم مدرسه ما و من هم كه خيلي دلم مي خواست بي درنگ همراه ايشان رفتم .او مرا به مدرسه برد و در آنجا از من امتحان كرد و بعدمرا به كلاس دوم فرستاد .تا مدتها به پدرم در اين مورد چيزي نگفتم ولي بعد كه متوجه شد چون مدتي گذشته بود فقط به گفتن اين جمله اكتفا كرد كه :الخير في ما وقع …
فعاليتهاي ضمن تحصيل : استاد رضواني پس از گرفتن ديپلم بلافاصله به خدمت وزارت فرهنگ در آمد و به سمت مدير دبستان محل خود ،خراشاد، منصوب شد. بعد از سه سال ،بيرجند به دبير احتياج پيدا كرد و تصميم گرفته شد كه از ديپلمه هاي با سواد استفاده كنند ، لذا وي را به دبيرستان شوكتي بيرجند فرستادند . استاد سه سال در آنجا ماند تا اينكه به فكر ادامه تحصيل افتاد. بدين خاطر تقاضاي انتقال به تهران را كرد كه با انتقال او موافقت شد .استاد در تهران ضمن ارتقا سطح علمي و ادامه تحصيل در دبيرستان فرخي تدريس مي نمود كه با اخذ درجه دكتري در دانشكده ادبيات دانشگاه تهران ،تربيت معلم ، شهيد بهشتي ،دانشگاه الزهرا ،تربيت مدرس و بنياد فرهنگ و دانشگاه آزاداسلامي ساعاتي را به تدريس مشغول بود.
استادان و مربيان : فرزانگاني كه استاد قبل از تحصيل در دانشگاه ودر طي تحصيل در دانشگاه ازآنان بهره برده بود عبارتند از آقا شيخ محمدرضا سرچاهي ،مرحوم فاضلي ،مرحوم سيد عبدالحسين آيتي ،مرحوم طهامي ،سيد محمد فرزان بيرجندي ،دكتر بينا ،نصرالله فلسفي ،علي اصغر شميم ،ابراهيم پورداود ،دكتر گنجي ،سعيد نفيسي ،عباس اقبال و دكتر بهمنش
همسر و فرزندان : استاد رضواني در سال 1330 با دختر عمه خويش عقد نكا ح بست .ثمره اين ازدواج نيكو چهار فرزند به نامهاي محمد حسن ،هما ،نرگس و همايون بودكه همگي اين فرزندان به ويژه دختر بزرگشان سركار خانم هما رضواني كه راه پدر را ادامه دادند -به مدارج علمي دانشگاهي دست يافتند.
وقايع ميانسالي : يكي از خاطرات استاد رضواني مربوط به تحصيل در مرحله دكترا و رساله مربوط به اين دوره بود كه تحول عظيمي در وي بوجود آورد، او در اين باره چنين مي گويد: ” موضوع تز من درباره علل انقلاب مشروطيت بود كه اين موضوع در وضع من خيلي اثر گذاشت . استاد راهنماي من ،شخصي بود سختگير به نام دكتر بينا و بنده موظف بودم هرهفته صيح جمعه ساعت 8 به منزل ايشان بروم. يك روز ايشان به من گفتند تو اگر مي خواهي علل انقلاب مشروطيت را بنوبسي بايد جرايد آن دوره را مطالعه كني كه اين حرف خيلي مرا مايوس كرد, چون فكر مي كردم پيداكردن روزنامه هايي كه 70 سا ل قبل منتشر مي شده, امكان ندارد ولي وقتي به بازار رفتم ، ديدم بسياري از آنها پيدا مي شود . اولين خريد من هم يك سال روزنامه (اختر ) بود به بهاي 20 تومان وبعد (صوراسرافيل ) را خريدم و خلاصه طوري شد كه موضوع تز را فراموش كردم و شروع كردم به خريد و مطالعه روزنامه هاي آن دوره و بالاخره ضمن اينكه تزم را موفقيت گذراندم ،صاحب مجموعه اي ارزشمند -هر چند ناقص – از جرايد دوره قاجار شدم .
زمان و علت فوت : استاد رضواني در 5 فروردين 1375 همزمان با فرا رسيدن بهار برا ثر بيماري سرطان ،پاي از سراي گذار بركشيد و و جود نفس گرم او رو به سردي و خاموشي گرديد.
مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : دكتر رضواني پس از اخذ مدرك ديپلم در سال 1322 به خدمت وزارت فرهنگ در آمد و مدير دبستان زادگاه خويش شد. وی در خلال سالهاتحقيق و تدريس ،چند صباحي نيز به كارهای اجرايي پرداخت ،از جمله مدت سه سال رئيس بازرسي تعليمات متوسطه تهران ومعاون بازرسي فرهنگ استان تهران و نيز مسئول برگزاري امتحانات نهايي دبيرستانهاي استان مركزي شد . وی همچنين مدت دو سال به اداره دبيرخانه دانشگاه ملي ايران (شهيد بهشتي ) پرداخت و مدت سه سال نيز در سمت معاونت آموزشي دانشكده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به كار شد . استاد رضواني فعاليتهاي اجرايي را به اين انگيزه پذيرفت كه معتقد بود هر استاد و يا هر تحقيقي بايد چند صباحي با پذيرفتن مسئوليتها ي اجرايي ،با جامعه و رازهاي درون آن و بندو بستهاي و پيوندها و نيرنگهايي كه در جامعه در جريان است آشنا شود، در آن صورت است كه در تحقيقات علمي و كرسي تدريس ،فكری بارزتر و انديشه هاي روشنتر و وجودي مفيدتري خواهد داشت. او معتقد بود دنياي كتاب با دنياي واقعي كه جامعه در آن در تكاپو است متفاوت است و تحقق بايد با هر دو دنيا عميقا آشنا شود. از جمله مسئوليتها ي علمي او ،مشاورت عالي پژوهشكده اسناد سازمان ملي ايران ،مشاورت موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگي ،مديريت گروه تاريخ بنياد دايره المعارف اسلامي ،عضويت در شوراها و هيئت هاي مختلف از جمله شوراي ميراث مكتوب كتابخانه ملي ايران و هيئت داوران جشنواره مطبوعات (دوره اول و دوم) بود.
ساير فعاليتها و برنامه هاي روزمره : دكتر رضواني علاوه بركار تدريس و سمتهايي كه داشته است با مطبوعات زمان خود همكار ي مي نمود كه از جمله (وقايع اتفاقيه) ،ايران ،دانش،مدرسه دارلفنون تبريز،روزنامه ملتي ،يغما،راهنماي كتاب ،كيهان ،سالنامه كشور ايران ،دانشكده ادبيات ،بررسيهاي تاريخي ،تاريخ و فرهنگ ايران ،تحقيقات روزنامه نگاري ،جامعه نوين ،تاريخ ،آينده ،خواندني هاي تاريخي ،بندر و دريا ،خواندني هاي قرن ،كلك ،پيام كتابخانه ،گنجينه اسناد ،تحصيل ،تاريخ معاصر ايران ،كيهان فرهنگي ،و تحقيقات اسلامي مي باشد. او همچنين در چندين همايش و كنگره در داخل و خارج از ايران -كنگره هايي در چين ،تايلند ،انگلستان ،پاكستان ،تركيه ،و شركت كرد .
شاگردان : يكي از شاگردان دكتر رضواني ،دكتر رضا شعباني مي باشد ايشان هم اكنون از اساتيد برجسته و مطرح كشورمان مي باشد.
خورشیدی برآمده از خراشاد , در سوگ استاد محمد اسماعیل رضوانی , نوشته سید محسن منظورالاجداد, مجله گنجینه اسناد, 1375
برای خواندن مقاله روی لینک کلیک کنید:
خورشیدی برآمده از خراشاد
مصاحبه با استاد محمد اسماعیل رضوانی, محقق تاریخ مشروطه, مجله کیهان فرهنگی, شماره 58, 1367 , صفحه1
برای خواندن مقاله روی لینک کلیک کنید:
محقق تاریخ مشروطه
منابع : بنیاد ایرانشناسی, ویکی پدیا, پایگاه مجلات تخصصی , مجله گنجینه, مجله کیهان فرهنگی, مجله آیینه پژوهش و انجمن زنان پژوهشگر تاریخ
والسلام
در پناه حق
سمت رئيس دانشكده و سپس رئيس 
دیدگاههای تازه